Stemmen op zijn Zwitsers: met precisie

Toen ik vorig jaar mijn Nederlandse stemformulier uit een envelop haalde en aan Annina liet zien, kon ze haar lachen niet inhouden. Wat een gek formulier, met die hokjes. En dat moet je dan met een rood potlood gaan invullen. Te zot voor woorden. Stemmen gaat in Zwitserland heel anders, en zeker niet met een rood potlood (al produceren ze hier kwalitatief uitstekende rode potloden). Eind oktober zijn er hier verkiezingen voor de National– en Ständerat (zeg maar, de 2e en 1e kamer). Daarom:

and now for something completely different: Voting – the Swiss way.

Zo op het eerste gezicht zijn er weinig verschillen. Ook hier heb je een scala van politieke partijen. En ze lijken erg op het Nederlandse politieke spectrum. Niet alleen de traditionele Nederlandse partijen (Groenen, PvdA, CDA, D66, VVD) hebben hun Zwitserse equivalenten (Grünen, SP, CVP, GLP, FDP), maar ook hier heb je rechtsextremisten (SVP), een Partij voor de Dieren (Tierpartei Schweiz) en christelijke partijen (EVP, een soort Christenunie). En buitenbeentjes zijn er ook. Naast de Piratenpartij heb  je zelfs een anti-PowerPoint-partij.

Daarnaast zijn er de te verwachten verschillen. Natuurlijk laten de Zwitsers hun senaat niet kiezen door iets als de provinciale staten. Dat doet de hoogste Zwitserse soeverein: het volk. Dus wordt ook de Ständerat rechtstreeks gekozen. En natuurlijk is het stemmen hier kantonaal georganiseerd:

  • Voor de Nationalrat van 200 leden worden de zetels naar rato van inwoneraantal over de kantons verdeeld. Kanton Zürich, met veel inwoners, krijgt ook veel zetels (34), net als andere grote kantons als Bern (26), Vaud (18) en Aargau (15). En elk kanton krijgt ten minste één zeteltje, al woont er niet meer dan een halve koe en een paardekop. Uri, Glarus, de beide Appenzellen, Obwalden en Nidwalden hebben elk maar één zetel. De zetels worden dan ook niet landelijk verdeeld, maar per kanton. In kleine kantons, met weinig zetels, is het voor kleine partijen dus bijna onmogelijk om gekozen te worden. De antipowerpointpartij heeft zich bijvoorbeeld de moeite bespaard om in “ons” kanton, Solothurn, kandidaten te stellen.
  • Voor de Ständerat levert elk kanton 2 afgevaardigden. De “halfkantons” Basel-Stadt en -Land, Ob- en Nidwalden en Appenzell Inner- en Ausserrhoden mogen elk maar 1 afgevaardigde leveren en zo kom je in totaal op 46 Ständeräte.

Het stemmen zelf gaat wel even anders dan met het rode potlood. Om te beginnen heb je meer dan één stem (tenzij je in een kanton woont met maar 1 zetel in de Nationalrat). Voor elke zetel die je kanton heeft, heb je namelijk een stem. Als je in kanton Solothurn stemt, heb je zeven stemmen ter beschikking, want Solothurn levert zeven Nationalräte. Woon je in Zürich dan heb je er dus 34. Je stemmen breng je uit door op een lijstje de namen van je favoriete kandidaten op te schrijven. Minstens één, maximaal natuurlijk het aantal stemmen dat je hebt. Je kandidaten hoeven niet allemaal van dezelfde partij te komen. Bovenaan het lijstje vul je ook nog een naam van een partij in, in het bijzonder als je minder dan het maximaal toegestane aantal kandidaten invult. Je overgebleven stemmen gaan dan namelijk niet verloren, maar worden aan de partij toegewezen die bovenaan je lijstje staat. Zo is het ook mogelijk om al je stemmen uit te brengen op een partij die maar weinig kandidaten heeft gesteld.

Om het proces enigszins te vereenvoudigen maken de partijen al voorgedrukte lijstjes. Daar staan de namen van de kandidaten al op, en de partijnaam is bovenaan de lijst al afgedrukt. Sommige partijen maken zelfs meerdere lijstjes. De CVP heeft in Solothurn bijvoorbeeld vier lijsten gemaakt. Een lijst met duidelijke “middenkandidaten”, een lijst met wat meer liberale kandidaten, een lijst met jongeren en een lijst met zestigplussers. De CVP hoopt op die manier aantrekkelijk te zijn voor verschillende groepen kiezers. Andere partijen komen met regionale lijsten, waarschijnlijk omdat ze hopen dat de decentraal ingestelde Zwitsers vooral vertegenwoordigers “uit de buurt” willen kiezen.

Je kunt je stemmen dus uitbrengen met een voorgedrukt lijstje, of een eigen lijstje invullen. Maar ook een combinatie is mogelijk en dan merk je dat voor Zwitsers stemmen weliswaar geen rood potlood, maar toch ook enige fröbelvaardigheden van voordeel kunnen zijn. Een voorgedrukt lijstje kun je namelijk aanpassen:

  • Je kunt kandidaten doorstrepen. Die stem breng je dan nog steeds op de partij uit, maar niet meer op die specifieke kandidaat.
  • Je kunt kandidaten doorstrepen en vervangen door namen van andere kandidaten. Die mogen zelfs van andere partijen komen. Dit wordt panaschieren genoemd (van het Franse woord panaché, gemengd).
  • Als het lijstje minder kandidaten telt als dat je stemmen hebt, kun je het lijstje aanvullen met kandidaten van je eigen keus. Ook hier hoeven ze niet van dezelfde partij te zijn.
  • Je kunt zelfs twee keer op dezelfde kandidaat stemmen (verdoppeln). Als het lijstje minder kandidaten heeft dan dat je stemmen hebt, schrijf je de naam van je favoriete kandidaat een tweede keer op een vrije regel – is het lijstje al helemaal met kandidaten voorgedrukt dan zul je een andere kandidaat moeten schrappen om te kunnen verdoppeln.  Drie keer op dezelfde kandidaat stemmen gaat zelfs de Zwitsers een tikje te ver, dat mag niet.

Bij het tellen van de stemmen wordt eerst gekeken hoeveel stemmen elke partij heeft gehad. Elke stem die je op een kandidaat hebt uitgebracht, gaat automatisch naar de partij van die kandidaat. En heb je niet al je stemmen gebruikt, maar wel bovenaan je lijstje een partij geschreven, dan gaan je “lege” stemmen ook naar de partij die je hebt opgeschreven. Op grond van de verdeling van de stemmen over de partijen wordt ook de zetelverdeling over de partijen vastgesteld. Binnen een partij worden de zetels toegewezen aan de kandidaten van die partij die de meeste stemmen hebben gekregen. Het Nederlandse systeem, dat een stem in principe naar de eerste kandidaat van de lijst gaat en een lager geplaatste kandidaat alleen met “voorkeursstemmen” gekozen kan worden, bestaat hier dus niet.

Wil je het eenvoudig houden, dan ga je niet aan het fröbelen en lever je een voorgedrukt lijstje van je favoriete partij af als stem. Maar als je kanton meer zetels in de Nationalrat heeft, kun je je voorkeur ook over meerdere partijen verdelen. En heb je binnen een partij een voorkeur voor of juist een afkeer van een specifieke kandidaat, dan kun je die kandidaat verdoppeln of juist doorstrepen. Stemmen met Zwitserse precisie dus. Alleen als je in Uri, Glarus, Unterwalden of Appenzell woont heb je pech: dan heb je maar één stem. En die kun je nou eenmaal niet doorstrepen of verdubbelen. In kanton Nidwalden (dat samen met het andere halfkanton Obwalden het kanton Unterwalden vormt – kunt u door de halfkantons het Wald nog zien?) heb je bij de verkiezingen voor de Ständerat zelfs heel weinig keus: Nidwalden mag één kandidaat afvaardigen en er heeft zich ook precies één persoon kandidaat gesteld. Tja, dan ben je snel klaar.

Natuurlijk zijn er nog kantonale finesses. De Ständerat van het halfkanton Appenzell Innerrhoden wordt niet op 23 oktober gekozen zoals alle andere kandidaten, maar in april of mei tijdens de Landesgemeinde. Dat is een vergadering van alle stemgerechtigde inwoners van het halfkanton (het was in 1991 het laatste kanton van Zwitserland waar het algemeen vrouwenkiesrecht werd ingevoerd), en er wordt doodgewoon per handopsteken gestemd. Waarbij de traditionele Appenzeller mannen in plaats van hun hand hun bajonet (vaak een familiestuk) mogen opsteken. Toch nog gevaarlijk, dat stemmen.

Advertenties

2 reacties

Opgeslagen onder Democratie, Politiek, Typisch Zwitsers

2 Reacties op “Stemmen op zijn Zwitsers: met precisie

  1. Jan Laan

    Zwitserland is een mooi land, een fijn land, een vrij land en wat dies meer zij. Maar als ik zou mogen, kunnen en willen stemmen, dan nam ik mijn pet mee.
    Jepa.

  2. Stefanie Laan Stoffels

    Het is maar wat je gewend bent. De meeste schuttersgilden in Nederland stemmen intern nog met behulp van (rauwe) bruine en witte bonen. Voor het stemmen voor 1ste of 2de kamer moeten ook zij echter gebruik maken van het rode potlood. (Caran dÁche, Bruijnzeel of een ander merk naar keuze van de gemeente waarin wordt gestemd).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s